झोपडपट्टीतील नागरिकांच्या पाणीहक्काचा आवाज आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर ; ॲड. सुजित निकाळजे यांच्या कार्याची जागतिक स्तरावर दखल

The voice of slum dwellers' water rights on the international platform; Adv. Sujit Nikalje's work recognized globally

    फलटण (गंधवार्ता वृत्तसेवा) दि.५ -  पाणी हा केवळ मूलभूत सुविधेचा विषय नसून तो प्रत्येक नागरिकाचा मूलभूत मानवी हक्क आहे. मात्र, वेगाने विकसित होणाऱ्या शहरांमध्ये एकीकडे आधुनिक इमारती आणि पायाभूत सुविधांचे जाळे विस्तारत असताना दुसरीकडे झोपडपट्ट्यांमधील हजारो नागरिकांना आजही सुरक्षित आणि पुरेसे पाणी मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. या शहरी विषमतेकडे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लक्ष वेधणाऱ्या आणि वंचित समुदायांच्या पाणीहक्काचा प्रश्न जागतिक व्यासपीठावर मांडणाऱ्या ॲड. सुजित शांताबाई आनंदा निकाळजे यांच्या कार्याची दखल घेण्यात आली आहे. त्यांनी तयार केलेल्या ‘नवी मुंबईतील झोपडपट्ट्यांमध्ये पाणी उपलब्धतेचा हक्क आणि शाश्वत पाणीपुरवठा सक्षम करणे’ या केस स्टडीचा पाचव्या आंतरराष्ट्रीय शाश्वत विकास धोरण पुरस्कार २०२६ च्या अंतिम सात केस स्टडींमध्ये समावेश झाला आहे. विशेष म्हणजे, अंतिम यादीत स्थान मिळवणारी भारतातील ही एकमेव केस स्टडी ठरली आहे.

    पाणीपुरवठ्यापलीकडचा नागरिकांच्या हक्कांचा लढा

    शहरातील पाणीप्रश्नाकडे सामान्यतः पाणीपुरवठा, पायाभूत सुविधा आणि प्रशासकीय नियोजन या दृष्टिकोनातून पाहिले जाते. मात्र, झोपडपट्ट्यांमधील पाणीप्रश्न हा केवळ पाण्याची उपलब्धता किंवा नळजोडणीपुरता मर्यादित नाही. त्यामागे सामाजिक आणि आर्थिक विषमता, नागरी हक्क, स्थानिक स्वराज्य संस्थांची जबाबदारी आणि विकास प्रक्रियेतील वंचित घटकांचा सहभाग असे अनेक महत्त्वाचे मुद्दे आहेत.

    याच व्यापक दृष्टिकोनातून ॲड. सुजित निकाळजे यांनी नवी मुंबईतील झोपडपट्ट्यांमधील पाणी उपलब्धतेच्या प्रश्नाचा अभ्यास केला आहे. पाणीपुरवठ्याच्या व्यवस्थेत वंचित वस्त्यांनाही समान स्थान मिळणे, नागरिकांना त्यांच्या मूलभूत हक्कांपासून वंचित राहावे लागू नये आणि पाणीपुरवठ्याची व्यवस्था दीर्घकालीन व शाश्वत व्हावी, या दृष्टीने त्यांच्या कामाला विशेष महत्त्व आहे.

    सर्वांसाठी पाणी’ धोरणाच्या अंमलबजावणीतील योगदान

    YUVA (Youth for Unity and Voluntary Action) या सामाजिक संस्थेच्या माध्यमातून सुजित निकाळजे नवी मुंबईमध्ये कार्यरत आहेत. विशेषतः ‘सर्वांसाठी पाणी’ या धोरणाच्या अनुषंगाने झोपडपट्ट्यांमधील नागरिकांच्या पाणीहक्काचा प्रश्न, त्यांच्या गरजा आणि शाश्वत पाणीपुरवठ्याची आवश्यकता यावर त्यांनी काम केले आहे.

    त्यांच्या केस स्टडीचे महत्त्व केवळ एखाद्या स्थानिक प्रश्नाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात नाही, तर शहरी विकासाच्या धोरणांमध्ये वंचित समुदायांचा दृष्टिकोन समाविष्ट करण्याची गरज अधोरेखित करण्यात आहे. विकासाचे मोजमाप केवळ शहरातील रस्ते, इमारती आणि पायाभूत सुविधांवरून न करता त्या शहरातील सर्वांत दुर्लक्षित नागरिकांना मूलभूत सुविधा कितपत मिळतात, यावरूनही झाले पाहिजे, हा या कामातून पुढे येणारा महत्त्वाचा विचार आहे.

    १०० हून अधिक केस स्टडींमधून अंतिम सातमध्ये निवड

    सिटीनेट (CityNet) आणि त्यांच्या सहयोगी आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या वतीने आयोजित पाचव्या आंतरराष्ट्रीय शाश्वत विकास धोरण पुरस्कार २०२६ साठी जगभरातून १०० हून अधिक केस स्टडी सादर झाल्या होत्या. त्यातून अंतिम फेरीसाठी केवळ सात केस स्टडींची निवड झाली. या सातमध्ये नवी मुंबईतील पाणीहक्काच्या प्रश्नावरील सुजित निकाळजे यांच्या केस स्टडीचा समावेश होणे, ही त्यांच्या कामाची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर झालेली महत्त्वपूर्ण दखल आहे.

    ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी इंडोनेशियातील जकार्ता येथे पुरस्कार सोहळा पार पडला. या कार्यक्रमात अंतिम फेरीतील संस्था आणि प्रतिनिधींनी सहभाग घेतला. विविध शहरांमधील शाश्वत विकासाच्या कार्यपद्धती, अनुभव आणि धोरणात्मक उपाययोजनांवर खुल्या चर्चासत्रात विचारमंथन झाले. या आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर नवी मुंबईतील कामाचे प्रतिनिधित्व आणि मांडणी करण्यासाठी सुजित निकाळजे यांची निवड झाली होती.

    कायदा, सामाजिक अभ्यास आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रकार्याचा संगम

    ॲड. सुजित निकाळजे यांचे योगदान त्यांच्या शैक्षणिक आणि व्यावसायिक पार्श्वभूमीच्या संदर्भातही महत्त्वाचे ठरते. त्यांनी बी.ए., एलएल.बी., एम.एस.डब्ल्यू. आणि टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेतून (TISS) एम.फिल.पर्यंत शिक्षण घेतले आहे. कायद्याचे ज्ञान, सामाजिक प्रश्नांचा अभ्यास आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रातील कामाचा अनुभव यांचा उपयोग करून ते वंचित समुदायांच्या प्रश्नांकडे व्यापक दृष्टिकोनातून पाहतात.

    सध्या ते YUVA संस्थेत प्रोजेक्ट लीड म्हणून कार्यरत असून, घर हक्क संघर्ष समितीचे सल्लागार म्हणूनही योगदान देत आहेत. नागरी हक्क, घराचा अधिकार आणि मूलभूत सुविधांची उपलब्धता या परस्परांशी जोडलेल्या प्रश्नांवर काम करताना धोरणात्मक पातळीवरील हस्तक्षेप आणि समुदायांच्या प्रश्नांची प्रभावी मांडणी यांना विशेष महत्त्व आहे.

    गिरवी गावासाठी अभिमानाची बाब

    एखाद्या गावातील तरुणाने आंतरराष्ट्रीय पुरस्काराच्या अंतिम फेरीपर्यंत मजल मारणे ही निश्चितच अभिमानाची बाब आहे. मात्र, सुजित निकाळजे यांच्या या यशाचे महत्त्व केवळ वैयक्तिक सन्मानापुरते मर्यादित नाही. शहरांच्या विकासाच्या झगमगाटात दुर्लक्षित राहणाऱ्या झोपडपट्ट्यांमधील नागरिकांचा पाणीहक्क हा प्रश्न त्यांनी जागतिक व्यासपीठावर पोहोचवला आहे. सामाजिक न्याय, समान नागरी हक्क आणि शाश्वत विकास या विषयांना एकत्र आणणारे त्यांचे हे कार्य अधिक महत्त्वाचे ठरते.

    गिरवी गावचे सुपुत्र ॲड. सुजित शांताबाई आनंदा निकाळजे यांच्या या अभ्यासपूर्ण कार्याचे आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील निवडीचे सर्वत्र कौतुक होत असून, त्यांच्या पुढील सामाजिक व व्यावसायिक वाटचालीस मनःपूर्वक शुभेच्छा व्यक्त होत आहेत.